Małżonkowie pozostający we wspólności majątkowej mogą samodzielnie wykonywać zarząd majątkiem wspólnym. Zasada ta uregulowana jest KRO, nie jest jednak bezwzględna. Do dokonania czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym wymagana jest zgoda drugiego małżonka w formie przewidzianej dla danej czynności prawnej. Autor omawia szczególnie te czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, które mają największe znaczenie w praktyce.
Słowo "majątek" jest używane w dwóch znaczeniach: węższym i szerszym. W węższym znaczeniu mówi się o "majątku" mając na względzie ogół aktywów majątkowych przysługujących określonemu podmiotowi. Na aktywa te składają się jego majątkowe prawa podmiotowe, ewentualnie także pewne chronione prawnie, a korzystne sytuacje faktyczne (np. posiadanie). W szerszym znaczeniu używa się słowa "majątek" dla określenia nie tylko ogółu aktywów, ale i pasywów danego podmiotu. Pasywami są różnorodne ciążące na danym podmiocie obowiązki1. Według art. 36 § 1 KRO oboje małżonkowie są zobowiązani współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym. W tym wypadku, jak również w art. 36 § 2 KRO, użyto słowa "majątek" w znaczeniu węższym. Zarząd majątkiem wspólnym to jednak nie tylko sprawa aktywów, ale także związanych z tymi aktywami obciążeń2.
|
Art. 36 KRO [Zarząd] § 1. Oboje małżonkowie są obowiązni współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym. § 2. Każdy z małżonków może wykonywać samodzielnie zarząd majątkiem wspólnym. Do dokonania czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu potrzebna jest zgoda drugiego małżonka wyrażona w formie wymaganej dla danej czynności prawnej. |
Zarząd majątkiem wspólnym obejmuje całokształt dotyczących tego majątku czynności prawnych (np. zawarcie umowy darowizny) oraz działań faktycznych (np. zmiana przeznaczenia domu z mieszkalnego na użytkowy czy zmiana charakteru gospodarstwa z rolnego na hodowlane). Już w tym miejscu należy zauważyć, iż rozróżnienie czynności prawnych i czynności faktycznych ma istotne znaczenie, zwłaszcza gdy chodzi o skutki poszczególnych czynności dokonanych z naruszeniem art. 36 § 2 KRO. W wypadku czynności prawnych - skutkiem takiego naruszenia może być, i z reguły jest, nieważność czynności prawnej. W wypadku bezprawnego dokonania czynności faktycznej - skutkiem tego może być tylko obowiązek naprawienia spowodowanej tym szkody3.
W ramach zarządu majątkiem wspólnym wyróżnia się czynności z zakresu zwykłego zarządu i czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu. Wprawdzie jest regułą, że każdy z małżonków może wykonywać samodzielnie zarząd majątkiem wspólnym, to jednak do dokonania czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu jest potrzebna zgoda drugiego małżonka wyrażona w formie wymaganej dla danej czynności prawnej (art. 36 § 2 KRO). Na marginesie - oświadczenie zawierające taką zgodę jest oświadczeniem woli w rozumieniu art. 60 KC i mogą co do niego znaleźć zastosowanie przepisy KC o wadach oświadczenia woli (art. 82-88). Formę danej czynności prawnej (a - w konsekwencji - formę oświadczenia zawierającego zgodę) ustala się według reguł określonych w art. 73 i nast. KC oraz w przepisach szczególnych (np. art. 158 KC).
Nie jest możliwe choćby tylko wymienienie tych wszystkich czynności prawnych, które są czynnościami przekraczającymi zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym. Zwłaszcza zmiany gospodarcze powodują, że katalog tych czynności pozostaje otwarty. Niektóre z owych czynności, a mianowicie te - według mnie - szczególnie doniosłe praktycznie, pozwolę sobie tu przedstawić.
Najogólniej to ujmując, do zakresu zwykłego zarządu majątkiem wspólnym należą czynności prawne dokonywane w sprawach związanych z normalnym, bieżącym korzystaniem z rzeczy objętych wspólnością, zgodnie z ich gospodarczym przeznaczeniem, oraz utrzymywanie tych rzeczy w stanie nie pogorszonym. Wszystko, co nie mieści się w tych granicach, należy do czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym.
Dokonując ustalenia, czy w określonym wypadku dana czynność prawna jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym (w rozumieniu art. 36 § 2 KRO), należy mieć na uwadze wielkość i wartość tego majątku oraz związany z tym, i tym m.in. uzasadniony, przyjęty w danym wypadku przez małżonków zakres zwykłego zarządu. Decydujące jest w tym względzie nie tyle kryterium obiektywne (wielkość i wartość majątku wspólnego przeciętnych małżonków w kraju), ile kryterium subiektywne (wielkość i wartość majątku wspólnego małżonków, z których jeden zamierza dokonać czynności z zakresu zarządu tymże majątkiem). SN podkreślił, że ocena, czy dana czynność prawna, dokonana przez jednego z małżonków bez zgody drugiego, przekracza zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, może być dokonana tylko przy uwzględnieniu konkretnych okoliczności dotyczących stanu majątkowego, rodzinnego, zdolności zarobkowej itp. małżonków4.
Choć zaciąganie zobowiązań najczęściej kwalifikuje się jako czynności zwykłego zarządu, to jednak nie dotyczy sytuacji, gdy chodzi o zobowiązanie niewspółmiernie wysokie w stosunku do wartości majątku wspólnego, mogące w istotnym stopniu podważyć sytuację ekonomiczną małżonków i związane z tym podstawy bytu założonej przez nich rodziny. Aby jednak zaciąganie zobowiązania było czynnością zwykłego zarządu (a w konsekwencji - mogło być czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu), musi mieć ono związek z tym majątkiem, przy uwzględnieniu unormowań zawartych w art. 41 § 1 i 2 KRO.
Do ustalenia, czy dana czynność jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, nie ma znaczenia, jaki jest cel owej czynności, a także na jaki cel majątek wspólny jest wykorzystywany. W tym względzie nie zasługuje na aprobatę pogląd SN, że wykładnia art. 36 § 2 KRO, a w szczególności pojęcia "czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu" majątkiem wspólnym małżonków, nie może abstrahować od celów, na jakie ten majątek jest w rzeczywistości wykorzystywany, a mianowicie, czy jest to tylko zaspokajanie potrzeb rodziny (cele konsumpcyjne), czy prowadzenie działalności gospodarczej lub inwestowanie (wyrok SN z 29.9.1998 r., II CKN 175/98, OSNIC Nr 2/1999, poz. 43). Dodać tu muszę, iż w myśl art. 39 in fine KRO dobro rodziny ma znaczenie, ale dla udzielenia zezwolenia na dokonanie określonej czynności, będącej czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu.
|
W uzasadnieniu uchwały z 25.3.1994 r. SN wskazał, że kryteriami oceny pomocnymi do dokonania przedstawianej tu kwalifikacji czynności są: 1) rozmiar i charakter majątku wspólnego, 2) wysokość zobowiązania w stosunku do wartości majątku wspólnego, 3) doniosłość czynności z punktu widzenia interesu społeczno-gospodarczego rodziny, 4) bezpieczeństwo obrotu |
Spośród tych kryteriów, według mnie, na aprobatę zasługują jedynie rozmiar majątku wspólnego i wysokość zobowiązania w stosunku do wartości majątku wspólnego, a także doniosłość czynności z punktu widzenia interesu społeczno-gospodarczego rodziny (to ostatnie kryterium również może mieć znaczenie dla ustalenia, czy zamierzana czynność jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu). Pozostałe kryteria mogą mieć znaczenie, ale nie dla ustalenia, czy dana czynność jest - w rozumieniu art. 36 § 2 KRO - czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym.
W razie wątpliwości, czy zamierzana czynność jest w danym wypadku czynnością z zakresu zwykłego zarządu czy czynnością przekraczającą taki zarząd, należy tę czynność traktować jako przekraczającą zakres zwykłego zarządu.
Niektóre czynności prawne przekraczające zakres zwykłego zarządu
Do czynności prawnych przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym zalicza się zbycie lub obciążenie nieruchomości, zrzeczenie się własności nieruchomości w trybie art. 179 KC, przekazanie gospodarstwa rolnego następcy, zbycie własnościowego prawa do lokalu spółdzielczego. Z reguły czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu jest oddanie w dzierżawę nieruchomości objętej wspólnością, a także wynajęcie albo użyczenie całej nieruchomości albo jej części; jako czynności zwykłego zarządu zakwalifikowano jednak wynajmowanie poszczególnych pomieszczeń na krótkie okresy, przede wszystkim w pensjonatach, a także w innych domach, na czas urlopu najemcy5.
Wprawdzie zbycie rzeczy ruchomych, zwłaszcza w granicach racjonalnego funkcjonowania objętego wspólnością gospodarstwa rolnego lub np. zakładu rzemieślniczego, z reguły zalicza się do czynności zwykłego zarządu, to jednak zakres zwykłego zarządu może przekraczać zbycie trwałych środków produkcji, powodujące zmniejszenie wydajności gospodarstwa rolnego lub zakładu. Zazwyczaj zakres zwykłego zarządu przekracza też zbycie ruchomości szczególnie wartościowych, np. samochodu lub kosztowności stanowiących tzw. lokatę kapitału. Dotyczy to także zbycia przez jedno z małżonków ruchomości pod tytułem darmym, powodujące uszczuplenie majątku wspólnego bez stosownego ekwiwalentu - chyba że chodzi o niewielkie darowizny, zwyczajowo przyjęte6.
Czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym może być zawarcie umowy poręczenia przez jednego małżonka w czasie trwania wspólności ustawowej7. Także poręczenie wekslowe, udzielone przez jednego małżonka w czasie trwania wspólności ustawowej, może być czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym8. W wyroku z 20.6.1997 r. Sąd Najwyższy podkreślił, że udzielenie przez jednego z małżonków pozostających we wspólności majątkowej poręczenia w większym rozmiarze stanowi czynność przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym i wymaga zgody drugiego małżonka (art. 36 § 2 i art. 37 § 1 i 2 KRO), chyba że zgodnie z porozumieniem stron odpowiedzialność za dług wynikający z poręczenia jest ograniczona do majątku odrębnego poręczyciela (wyrok SN z 20.6.1997 r., II CKU 47/97, OSNIC Nr 12/1997, poz. 204).
Czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym może być zamiana mieszkania objętego wspólnością ustawową, dokonana bez zgody lub udziału drugiego małżonka9. Taką czynnością jest również zazwyczaj żądanie przez jednego z małżonków przekształcenia prawa do zajmowanego wspólnie lokalu10.
Czynności procesowe mogą być czynnościami przekraczającymi zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym wtedy, gdy nie są to czynności zachowawcze, tj. czynności procesowe zmierzające do zachowania majątku wspólnego. W wyroku z 2.7.1985 r. SN wyraził pogląd, że jeżeli jednak w sprawie z powództwa jednego z małżonków przeciwko osobie trzeciej o ustalenie, że określony przedmiot należy do majątku wspólnego, drugie z małżonków zakwestionuje zasadność takiego żądania, to powód nie może nadal powoływać się na to, iż działa w ramach zwykłego zarządu majątkiem wspólnym (uchwała SN z 2.7.1985 r., III CZP 37/85, OSNCAP Nr 5/1986, poz. 67).
Czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym może być żądanie małżonka zwrotu nakładów poczynionych wspólnie przez małżonków na nieruchomość rodziców jednego z nich, w sytuacji, w której współmałżonek nadal korzysta z tej nieruchomości i sprzeciwia się żądaniu11.
Nie jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym zawarcie przez jednego z małżonków umowy odpłatnego nabycia własności nieruchomości lub innego prawa majątkowego, w wyniku której przedmiot nabycia ma wejść do majątku wspólnego - chyba że z nabyciem łączy się obciążenie nabywanej nieruchomości lub prawa12.
Czynnością, która nie przekracza zakresu zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, jest wystąpienie przez małżonka z roszczeniem windykacyjnym w związku z nieważnością czynności prawnej dokonanej przez drugiego małżonka. Takie wystąpienie jest wykonaniem uprawnienia w zakresie zwykłego zarządu majątkiem wspólnym13.
|
Art. 39 KRO [Zastępcze zezwolenie sądu] Jeżeli jeden z małżonków odmawia zgody na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym albo jeżeli porozumienie się z nim napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, drugi małżonek może zwrócić się do sądu o zezwolenie na dokonanie czynności. Sąd udziela zezwolenia, jeżeli dokonania czynności wymaga dobro rodziny. |
Prawomocne zezwolenie na dokonanie czynności prawnej zastępuje zgodę współmałżonka, wobec czego czynność dokonana na podstawie zezwolenia sądu jest tak samo skuteczna, jak dokonana za zgodą współmałżonka. Art. 39 KRO stanowi podstawę prawną udzielenia przez sąd określonego zezwolenia jedynie w czasie trwania wspólności. Na marginesie - od chwili ustania wspólności do czasu dokonania podziału majątku wspólnego do udzielenia stosownego zezwolenia stosuje się - zgodnie z treścią art. 42 KRO - przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, a w szczególności art. 199 KC.
Odmowa przez małżonka zgody na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym ma miejsce nie tylko wtedy, gdy ów małżonek w ogóle odmawia wyrażenia takiej zgody, ale również wtedy, gdy małżonek odmawia wyrażenia zgody w formie wymaganej dla danej czynności prawnej.
Porozumienie z małżonkiem, którego zgoda jest wymagana, napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody np. wtedy, gdy ów małżonek nie jest obecny (m.in. wówczas, gdy nie jest znane miejsce jego pobytu), jak i wtedy, gdy nie może on podjąć decyzji wobec uniemożliwiającej mu to długotrwałej choroby lub gdy jest otępiały umysłowo.
Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przewidziane w art. 39 KRO zezwolenie na dokonanie przez jednego z małżonków czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym nie może dotyczyć czynności, które w ogóle nie wiążą się z zarządem tym majątkiem, lecz zmierzają do uszczuplenia lub faktycznej likwidacji majątku objętego wspólnością ustawową (uchwała SN z 25.5.1975 r., III CZP 29/71, OSNCP Nr 11/1971, poz. 196).
Zezwolenia na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym sąd udziela wtedy, gdy dokonania czynności wymaga dobro rodziny (art. 39 zd. 2 KRO). Przez rodzinę rozumie się tu małżonków i ich wspólne dzieci. Do udzielenia zezwolenia nie wystarcza ustalenie, że dokonanie określonej czynności jest uzasadnione ekonomicznie. Sąd udziela zezwolenia wtedy, gdy dokonania czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu wymaga dobro rodziny, a zatem wówczas, gdy brak dokonania takiej czynności co najmniej zagrozi właściwie rozumianemu dobru danej rodziny. Należy przy tym mieć na uwadze, aby majątek wspólny także po ewentualnym dokonaniu zamierzonej czynności pozwalał zaspokajać usprawiedliwione potrzeby rodziny i aby majątek ten bez uzasadnionej potrzeby nie był pomniejszany lub zagrożony pomniejszeniem.
W każdym wypadku ocena, czy dobro rodziny wymaga dokonania zamierzonej czynności, zależy od okoliczności konkretnej sprawy, w tym także od rodzaju tej czynności.
Zezwolenia, o które tu chodzi, udziela się na wniosek małżonka zamierzającego dokonać czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu bez zgody drugiego małżonka. "w drugi małżonek jest uczestnikiem postępowania (art. 510 § 1 KPC). Od wniosku, o którym mowa, pobiera się wpis stały w kwocie 30 zł (§ 19 WpisCR)14.
Sądem właściwym rzeczowo do rozpoznania sprawy jest sąd rejonowy (art. 507 KPC). Sądem właściwym miejscowo jest w zasadzie ten sąd rejonowy, w którego okręgu zamieszkuje wnioskodawca (art. 508 § 1 KPC).
Sprawa o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym podlega rozpoznaniu w postępowaniu nieprocesowym. Udzielenie zezwolenia może nastąpić dopiero po umożliwieniu złożenia wyjaśnień małżonkowi wnioskodawcy, chyba że jego wysłuchanie nie jest możliwe lub celowe (art. 565 § 1 KPC).
Sąd uwzględniając wniosek zezwala na dokonanie konkretnej czynności, określając jej niezbędne elementy (essentialia negotii), np. przedmiot i cenę przy przeniesieniu własności, oraz ewentualnie inne warunki.
Od postanowienia orzekającego co do istoty sprawy przysługuje apelacja do sądu okręgowego (art. 518 KPC i art. 367 § 2 w zw. z art. 13 § 2 KPC). Od postanowienia sądu II instancji uwzględniającego wniosek, o który tu chodzi, przysługuje kasacja do SN (art. 519[1] § 1 KPC i art. 392 § 1 w zw. z art. 13 § 2 KPC). Jeżeli na podstawie postanowienia sądu II instancji wniosek zostanie oddalony (wobec oddalenia apelacji od postanowienia oddalającego wniosek albo wobec stosownej zmiany postanowienia sądu I instancji), od postanowienia sądu II instancji może nie przysługiwać kasacja (art. 519[1] § 1 w zw. z art. 523 zd. 2 KPC).
Według mnie nie jest dopuszczalne wydawanie zezwolenia ex post, tj. po dokonaniu czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym - chyba że jest jeszcze możliwe skuteczne potwierdzenie umowy przez tego małżonka, którego zgoda była wymagana (art. 37 § 1 i 2 KRO).
Gdy czynnością prawną przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym było zawarcie umowy, a ta umowa została zawarta przez jednego z małżonków bez zgody drugiego, ważność umowy zależy od jej potwierdzenia przez drugiego małżonka (art. 37 § 1 KRO). Druga strona może wyznaczyć małżonkowi, którego zgoda jest wymagana, odpowiedni termin do potwierdzenia umowy; staje się wolna po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu (art. 37 § 2 KRO). Należy przy tym mieć na uwadze, że małżonek, który zawarł umowę poręczenia, przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, bez zgody drugiego małżonka, nie może skutecznie żądać ustalenia nieważności tej umowy z powodu jej sprzeczności z treścią art. 36 § 2 zd. 2 KRO, jeżeli jest jeszcze dopuszczalne potwierdzenie umowy przez drugiego małżonka15. Jednostronna czynność prawna, dokonana bez wymaganej zgody drugiego małżonka, jest nieważna (art. 37 § 3 KRO).
Jeżeli na podstawie czynności prawnej dokonanej przez jednego małżonka bez wymaganej zgody drugiego osoba trzecia nabywa prawo lub zostaje zwolniona od obowiązku, stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie osób, które w dobrej wierze dokonały czynności prawnej z osobą nieuprawnioną do rozporządzania prawem (art. 38 KRO). Do owych przepisów stosowanych odpowiednio zalicza się art. 6 i nast. KWU, a także art. 169 KC oraz art. 245 § 1 i art. 309 w zw. z art. 169 KC16.
Zobacz też: EdukacjaPrawnicza.pl | MonitorPrawaPracy.pl | MonitorPodatkowy.pl | Nieruchomosci.Beck.pl | MRF.pl
Promulgatory.pl | Księgarnia prawnicza | Wydawnictwo | Reklama w portalu 
