J. Detiček (obywatelka Słowenii) oraz M. Sgueglia (obywatel Włoch) wnieśli sprawę o rozwód do sądu właściwego według miejsca ich zamieszkania, tj. w Tivoli (Włochy). W dniu 25.7.2007 r. sąd ten powierzył tymczasowo wyłączną opiekę nad córką M. Sgueglii i zarządził jej tymczasowe umieszczenie w jednej z placówek w Rzymie. Tego samego dnia J. Detiček wraz z córką opuściła Włochy i udała się do Słowenii. Orzeczeniem sądu słoweńskiego została stwierdzona wykonalność postanowienia sądu w Tivoli na terytorium Słowenii i zostało wszczęte postępowanie wykonawcze w sprawie wydania córki ojcu i umieszczenia jej w placówce. Następnie, powołując się na zmianę okoliczności i interes dziecka (m.in. zintegrowanie ze środowiskiem w Słowenii, a także uznanie, iż powrót do Włoch wraz z przymusowym umieszczeniem w placówce spowodowałoby nieodwracalny uraz fizyczny i psychiczny), sąd słoweński powierzył J. Detiček tymczasową opiekę nad córką.

Sąd odwoławczy zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości z pytaniem, czy sąd słoweński jest w rozumieniu rozporządzenia Rady (WE) Nr 2201/2003 z 27.11.2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) Nr 1347/2000 (Dz.Urz. L Nr 338, s. 1) właściwy, aby ustanowić środki zabezpieczające w przypadku, gdy sąd innego państwa członkowskiego będący na mocy tego rozporządzenia sądem właściwym do rozstrzygnięcia, co do istoty sprawy, ustanowił środek zabezpieczający uznany za wykonalny w Słowenii. A jeżeli tak, to czy stosując prawo krajowe sąd słoweński może ustanawiając środek zabezpieczający w rozumieniu art. 20 rozporządzenia 2201/2003, zmienić lub uchylić prawomocny i wykonalny środek zabezpieczający ustanowiony przez właściwy na mocy tego rozporządzenia do rozstrzygnięcia co do istoty sprawy sąd innego państwa członkowskiego?

Rozporządzenie 2201/2003 przewiduje, że sąd państwa członkowskiego może w przypadkach niecierpiących zwłoki zarządzać środki tymczasowe, włącznie ze środkami zabezpieczającymi, w odniesieniu do osób lub mienia znajdujących się na terytorium tego państwa, nawet jeśli rozpoznanie co do istoty należy do właściwości sądu innego państwa członkowskiego. Trybunał wskazał, że sądy państwa członkowskiego, w którym znajduje się dziecko, są uprawnione do zarządzania ww. środków, jeżeli:

• są one stosowane w przypadkach niecierpiących zwłoki,
• zostały ustanowione wobec osób lub mienia znajdujących się w państwie członkowskim, w którym mają siedzibę te sądy, oraz
• mają one charakter tymczasowy.

W przypadku niespełnienia jednej z tych przesłanek zamierzony środek nie może być objęty wyjątkiem od systemu jurysdykcyjnego przewidzianego w prawie UE.

Pojęcie przypadku niecierpiącego zwłoki zawarte w art. 20 ust. 1 rozporządzenia 2201/2003 odnosi się jednocześnie do sytuacji, w której znajduje się dziecko i praktycznej niemożliwości przedstawienia wniosku dotyczącego odpowiedzialności rodzicielskiej sądowi właściwemu co do istoty sprawy.

Zdaniem Trybunał w niniejszej sprawie nie można stwierdzić istnienia takiego przypadku niecierpiącego zwłoki. Po pierwsze, stwierdzenie takiego przypadku byłoby sprzeczne z zasadą wzajemnego uznawania orzeczeń wydanych w państwach członkowskich, która opiera się na zasadzie wzajemnego zaufania pomiędzy państwami członkowskimi. W opinii TS, jeżeli zmiany okoliczności wynikające ze stopniowego procesu – takiego jak integracja dziecka w nowym środowisku – wystarczyłyby do tego, aby sąd niewłaściwy co do istoty sprawy był uprawniony do zarządzenia środka tymczasowego mającego na celu zmianę środka w przedmiocie odpowiedzialności rodzicielskiej zastosowanego przez sąd właściwy co do istoty sprawy, ewentualna przewlekłość postępowania wykonawczego w państwie członkowskim, w którym wystąpiono o uznanie, mogłaby się przyczynić do powstania warunków umożliwiających pierwszemu sądowi przeszkodzenie w wykonaniu orzeczenia, którego wykonalność została stwierdzona. Taka wykładnia podważyłaby zasady, na których opiera się rozporządzenie 2201/2003.

Po drugie Trybunał wskazał, że w niniejszym przypadku zmiana sytuacji dziecka wynika z bezprawnego zabrania. Zatem uznanie możliwości zastosowania środka skutkującego zmianą odpowiedzialności rodzicielskiej sprowadzałoby się, poprzez utrwalenie sytuacji faktycznej wynikającej z bezprawnego postępowania, do wzmocnienia pozycji rodzica odpowiedzialnego za takie bezprawne zabranie.

Trybunał podkreślił, że jedno z podstawowych praw dziecka, to określone w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej prawo do utrzymywania stałego, osobistego związku i bezpośredniego kontaktu z obojgiem rodziców. Natomiast bezprawne zabranie dziecka, w następstwie decyzji podjętej jednostronnie przez jedno z rodziców, najczęściej pozbawia je możliwości utrzymywania kontaktu z drugim z rodziców. W tym kontekście Trybunał uznał, że środek stanowiący przeszkodę w utrzymywaniu stałego, osobistego związku i bezpośredniego kontaktu z obojgiem rodziców może być uzasadniony tylko innym interesem dziecka takiej wagi, że przeważa on nad interesem wynikającym z ww. prawa podstawowego. Jednakże wyważoną i rozsądną ocenę wszystkich istniejących interesów, która powinna opierać się na obiektywnych względach dotyczących samej osoby dziecka i jego środowiska społecznego, należy co do zasady przeprowadzić w ramach postępowania przed sądem właściwym co do istoty sprawy.

Wyrok TS z 23.12.2009 r., C 403/09 PPU, Jasna Detiček przeciwko Maurizio Sgueglia

opracowała: dr Ewa Skibińska
adiunkt na WPiA UKSW w Warszawie